Najstarsza cząstka Wielgowa – kościelne dzwony

Dzwony od najdawniejszych czasów były środkiem służącym do alarmowania i ostrzegania przed niebezpieczeństwem, do zwoływania ludzi pod broń, do gaszenia pożaru, do ratowania się przed powodzią lub napadem wroga, itp. Przed wynalezieniem współczesnych środków masowej komunikacji był to czasem jedyny sposób na zgromadzenie razem ludzi z najbliższej okolicy. Oprócz funkcji alarmowych dzwony pełniły i pełnią do dzisiaj funkcję informacyjną, np. swoim biciem wybijają pełne godziny czy informują o jakiejś uroczystości i wydarzeniu. W kościołach dzwony i dzwonki służą do zwoływania wiernych na modlitwę i do sygnalizacji rozpoczęcia i zakończenia uroczystości, Mszy Świętej, procesji. Wyjątkiem jest czas trzech ostatnich dni Wielkiego Tygodnia, zamiast dzwonków używa się specjalnych kołatek, które zastępują dzwonienie.
W naszym kościele oprócz małych dzwonków są dwa dzwony umieszczone na wieży kościelnej. Datowane są na rok 1796 i 1877. Jaka jest historia tych dzwonów i skąd się wzięły w naszej parafii?
Cofnijmy się w czasie i spróbujmy opowiedzieć ich historię.

Dzwony w kościele w Wielgowie Dzwony w kościele w Wielgowie Dzwony w kościele w Wielgowie

Król pruski Fryderyk II (1740-1786) na Pomorzu Zachodnim kontynuował politykę swojego ojca Fryderyka Wilhelma. Celem tych działań miał być dynamiczny rozwój osadnictwa oraz wzrost demograficzny na tym obszarze. Za jego panowania powstało ponad 200 nowych osad i osiedlono około 26,5 tysiąca kolonistów. W wyniku tych działań postały także między innymi nasze osiedla: Augustwalde i Franzhausen, czyli Wielgowo i Sławociesze. Na północ od naszych osiedli powstały liczne wioski, osady i folwarki. między innymi Groß Christinenberg, Klein Christinenberg, Klein Sophiental, Groß Sophiental, Rorchen, Fredrich Wilhelm Tal i Elisenau. Obecnie są to miejscowości Kliniska Wielkie i Rurzyca. Te siedem osad w wyniku różnych zmian i przekształceń reorganizacyjnych, administracyjnych i kulturowych w połowie XVIII wieku zostało połączonych wspólną parafią. Nieistniejący obecnie kościół w Groß ChristinenbergW Elisenau (część obecnej drogi Kliniska Wielkie – Rurzyca) został wybudowany murowany kościół. W 1796 roku mieszkańcy siedmiu wiosek w wyniku zbiórki ufundowali dla tego kościoła dzwon. Dzwon został odlany w ludwisarni Philipp Heinrich Paul Schwenn w Szczecinie i 9 lipca 1796 roku został umieszczony na drewnianej dzwonnicy wybudowanej specjalnie w tym celu obok kościoła. Na skraju Groß Christinenberg (obecnie Kliniska Wielkie) na wzgórzu powstał wspólny ewangelicki cmentarz. Pozostałości po tym cmentarzu są widoczne do dzisiaj w lesie tuż obok nowego kościoła p/w Błogosławionego Michała Kozaka w Kliniskach Wielkich, a przy samym kościele powstało lapidarium zbudowane z części płyt nagrobnych.

Pozostałości cmentarza ewangelickiego w Groß Christinenberg Pozostałości cmentarza ewangelickiego w Groß Christinenberg Pozostałości cmentarza ewangelickiego w Groß Christinenberg Pozostałości cmentarza ewangelickiego w Groß Christinenberg Pozostałości cmentarza ewangelickiego w Groß Christinenberg Pozostałości cmentarza ewangelickiego w Groß Christinenberg

Zarówno kościół ewangelicki, jak i dzwonnica II wojnę przetrwały w nienaruszonym stanie. Budynek kościoła został ostatecznie rozebrany w latach 50-tych ubiegłego wieku, a uzyskany materiał budowlany wywieziono na odbudowę Warszawy. Dlaczego piszę o tych terenach wyjaśni się poniżej.

Troszkę o dzwonie:
Na dzwonie z jednej strony jest umieszczona inskrypcja: „Bringt ruft die Schὃrfung ὒberal Undauch dies klindendr metal. Bringt euren Schὃpfer ehre Sein, Klang ruft schnel enteleuct die Zeit Gadenckt an eure sterblichkeit. Komt bὃret Iesu lehren. Gloria in exelsis Deo”. Tłumaczenie polskie: „Rozgłasza wszędzie dzieło stworzenia poprzez swój metaliczny dźwięk. Oddaje naszemu Stwórcy cześć. Przypomina, że dźwięk szybko przemija tak jak wasze życie. Chodźcie wszyscy i posłuchajcie nauk Jezusa. Chwała na wysokości Bogu”.
Po drugiej stronie dzwonu został umieszczony napis dotyczący powstania dzwonu: „Zum Gottes Dienstlistlichen gebrauch ist Diese Glocke durch bei bὒlfeeiner Haus kollekte u. bei trᾃgender Gemeinde zu Christinenberg. Gegossen v.P.H. P. Schwenn in Stettin d. 9 iuli 1796. H. Schwartz, Pastor H.I. Bolsius. Cantor. I.C. Zapp. P. Woll.Schultz. G. Rindfleisch. F.Barthmann. Kirchenvorsteher.” Polskie tłumaczenie: „ Dzwon ten został odlany i przekazany do użytku kościołowi w Christinenberg przez P.H. P. Schwenn w Szczecinie dnia 9 lipca 1796 roku. H. Schwartz, Pastor H.I. Bolsius, Cantor I.C. Zapp, P. Woll, Schultz, G. Rindfleisch, F.Barthmann, członkowie Rady Kościelnej”.

Dzwon z 1796 roku na wieży kościelnej w Wielgowie Dzwon z 1796 roku na wieży kościelnej w Wielgowie Dzwon z 1796 roku na wieży kościelnej w Wielgowie Dzwon z 1796 roku na wieży kościelnej w Wielgowie Dzwon z 1796 roku na wieży kościelnej w Wielgowie Dzwon z 1796 roku na wieży kościelnej w Wielgowie

Jak pisałem powyżej w wyniku polityki Fryderyka II powstały osady Augustwalde (1748 rok) i Franzhausen (1768 rok), czyli obecnie Wielgowo i Sławociesze. Koloniści przybywający na te tereny byli w większości wyznania ewangelickiego, ale była też spora grupa katolików. W 1756 roku rozpoczęła się budowa kościoła ewangelickiego w Augustwalde. Kościół w AugustwaldeBudynek kościoła ulokowano na skrzyżowaniu obecnych ulic Bryczkowskiego i Fiołkowej. Budowa była kilkakrotnie przerywana, wznawiana, były też zmieniane plany. Ostatecznie kościół ukończony w 1790 roku był mniejszym, nie posiadał też wieży, ani dzwonnicy. Następnie przez kilka lat był wyposażany i wykańczany wewnątrz. W 1793 roku w kościele został ustawiony drewniany barokowy ołtarz pochodzący z kościoła w Gartz nad Odrą. Obok kościoła powstał mały cmentarz ostatecznie zamknięty około 1888 roku, po powstaniu cmentarza przy obecnej ulicy Urodzajnej. Nie przetrwały po nim żadne ślady.
Kaplica katolicka w AugustwaldeKatoliccy mieszkańcy Augustwalde, podobnie jak i okolicznych wsi nie mieli swojego kościoła. Początkowo na nabożeństwa udawali się do Szczecina. Było to jednak uciążliwe, więc na początku XIX wieku w Augustwalde powstała kaplica katolicka w ciągu obecnej ulicy Bryczkowskiego. Od 1872 roku gmina katolicka została włączona do parafii w Luisenthal (obecnie Borzysławiec).
Osada Luisenthal od początku zamieszkała była w przeważającej części przez katolików. Od roku 1820 istniał tu kościół katolicki p/w Świętych apostołów Piotra i Pawła. W roku 1866, za sprawą duchownych diecezji Würzburg, Louisenthal oddzielono od parafii szczecińskiej i za wydaną 29 sierpnia 1866 roku zgodą państwową podniesiono go do parafii misyjnej. Parafii tej podlegały filie w Gollnow (obecnie Goleniów) i Augustwalde.
Staraniem diecezji w Würzburgu oraz parafii w Luisenthal w 1877 roku kościół ewangelicki w Augustwalde stał się kościołem katolickim. W tym czasie kościół został rozbudowany o wieżę, a duchowni z diecezji w Würzburgu podarowali nowej parafii stalowy dzwon. Nie był to jednak prezent w pełnym znaczeniu tego słowa. Diecezja w Würzburgu często darowywała dzwony dla nowych parafii i kościołów. Obdarowane w ten sposób parafie zobowiązane były jednak do spłaty darowanych dzwonów na rzecz diecezji. Dzwony odlewane były przez Bochumer Verein für Gussstahlfabrikation – BVG w Bochum. W XIX wieku dla diecezji w Würzburgu zostało odlanych tam około 45 dzwonów. Spłata dzwonu i rozbudowa kościoła o wieżę stanowiła spore obciążenie dla gminy katolickiej. Możliwe więc, że było to jedną z przyczyn ponownego przejęcia kościoła przez ewangelików. Dzwon jednak pozostał na wieży.

Dzwon z 1877 roku na wieży kościelnej w Wielgowie Dzwon z 1877 roku na wieży kościelnej w Wielgowie Dzwon z 1877 roku na wieży kościelnej w Wielgowie Dzwon z 1877 roku na wieży kościelnej w Wielgowie Dzwon z 1877 roku na wieży kościelnej w Wielgowie Dzwon z 1877 roku na wieży kościelnej w Wielgowie

Z jednej strony na dzwonie umieszczona jest inskrypcja: „St. Josef, Schutzpatron der ganzen hl. Kirche, Się uns ein Fürbitter im Leben und im Sterben. Wachet, denn Ihr wisset weder den Tag noch die Stunde”. Polskie tłumaczenie: „Święty Józefie, patronie całego Kościoła Świętego, bądź naszym wystawiennikiem za życia i po śmierci. Bądźcie gotowi, gdyż Syn Człowieczy przyjdzie o godzinie, której się nie domyślacie”.
Po przeciwnej stronie widnieje napis : „Kinder St. Kilians u. St. Burkards im Bisthum Würzburg liessen mich giessen A.D. 1877 als Papst Pius IX. im 31. Jahre glorreich regierte”. Polskie tłumaczenie: „Dzieci Świętego Kiliana i Świętego Burkarda, biskupów Würzburga A.D. 1877, w 31 roku pontyfikatu Papieża Piusa IX”.
Podobne dzwony podarowane przez księży z Würzburga datowane na 1876 i 1875 rok znajdują się w na kościelnej wieży w Borzysławcu. Zdjęcia poniższe były wykonane w 2007 roku.

Dzwony na wieży kościelnej w Borzysławcu Dzwony na wieży kościelnej w Borzysławcu Dzwony na wieży kościelnej w Borzysławcu Dzwony na wieży kościelnej w Borzysławcu Dzwony na wieży kościelnej w Borzysławcu Dzwony na wieży kościelnej w Borzysławcu

Kościół w Augustwalde II wojny nie przetrwał. W 1945 roku został zniszczony prawdopodobnie przez wycofujące się czołgi niemieckie zgrupowane w rejonie obecnej ulicy Borsuczej. Część kościoła i wieża została przewrócona, a dzwon spadł i został przysypany gruzem. Możliwe, że właśnie podczas upadku z wieży serce dzwonu zostało oderwane.
Augustwalde zostało przejęte przez wojska sowieckie. Sowieci przejęli też sanatorium w Hohenkrug bei Augustwalde (obecnie Szpital w Zdunowie). W sanatorium został urządzony szpital dla rannych żołnierzy, stacjonowało też tam sporo wojska. Wojskowi zainteresowali się leżącym dzwonem i przetransportowali go na teren sanatorium. Służył jako dzwon alarmowy oraz ogłaszał pobudkę i ciszę nocną.
W roku 1946, po przybyciu repatriantów z Zubrzy początkowo Msze Święte odprawiane były w kaplicy katolickiej przy obecnej ulicy Bryczkowskiego, która ocalała w czasie wojny. Kaplica ta była mała, nie mieściła wszystkich wiernych, więc rozpoczęto adaptację budynku mieszkalnego przy obecnej ulicy Bałtyckiej na kościół. Prace postępowały szybko i już na początku września 1946 roku budynek był prawie gotowy. Zbliżał się Odpust Parafialny przypadający w dniu wspomnienia Św. Michała Archanioła, czyli 29 września. W ten dzień miała być uroczystość poświęcenia nowego kościoła. Ks. Bryczkowski często wspominał, że przy kościele powinien być dzwon. Sugerował przywiezienie jakiegoś dzwonu z jakiegoś zniszczonego kościoła w okolicy. W połowie września pan Ch. zaprzągł konia do wozu i wspólnie z panami G., i B. udali się na poszukiwanie dzwonu. Drewniana dzwonnica w Wielgowie 1952-1978Wybór padł na kościół w Kliniskach Wielkich. Jak pisałem wcześniej, na niewielkiej dzwonnicy znajdował się tam ewangelicki dzwon. Dzwon ten został zabrany i przetransportowany do Wielgowa. Umieszczony został na tymczasowym stojaku obok budynku kościoła. Pierwszy raz jego dźwięk mieszkańcy Wielgowa usłyszeli 29 września 1946 roku podczas poświęcenia nowego kościoła.
Drewniana dzwonnica w Wielgowie 1952-1978Po przekazaniu zabudowań sanatorium w Zdunowie władzom polskim i rozpoczęciu remontu w 1947 roku dzwon z kościoła w Augustwalde znajdujący się na terenie sanatorium został przekazany dla kościoła i zajął miejsce obok pierwszego dzwonu. Jak pisałem wcześniej, dzwon ten nie posiadał serca, a do uderzeń był wykorzystywany kawałek metalowego pręta. Ks. proboszcz Maciej Kampa w 1952 roku wybudował drewnianą dzwonnicę obok kościoła i oba dzwony zostały tam umieszczone. 11 września 1956 roku staraniem ks. Jana Bejnarowicza w niesprawnym dzwonie zostało zamontowane nowe serce i od tamtej pory oba dzwony są sprawne. Napęd dzwonówDzwonnica istniała do 1978 roku. 5 sierpnia 1978 roku zakończyła się budowa wieży przy kościele i dzwony zostały na niej umieszczone. Do dzwonienia używane były liny. 29 czerwca 2008 ks. proboszcz Andrzej Marchewka zamontował na wieży komputerowy mechaniczny system do napędu dzwonów. System jest bardzo dokładny co do sekundy – można nastawiać zegarki. Od tamtej niedzieli oba dzwony dzwonią bez potrzeby pociągania za liny.

Dziękuję wszystkim, którzy przekazali mi te wiadomości i przyczynili się do napisania tej historii.
W galerii zdjęć można zobaczyć więcej starszych zdjęć kościoła. Zapraszam.

Top